Plantentuin Meise



Koffie
(Coffea arabica en Coffea canephora)

  • Walstrofamilie (Rubiaceae)
  • Herkomst : Oostelijk Afrika en Centraal-Afrika
  • Waar te zien in de Plantentuin : Kas met de tropische economische planten "Mabundu"

Coffea arabica

De koffieplant
De meeste koffieplanten zijn 3-4 meter hoge, groenblijvende struiken die groeien als ondergroei van het tropisch regenwoud. Koffiestruiken zijn goed aangepast aan dit relatief lichtarm en zeer vochtige milieu. Hun bladeren zijn kruisgewijs tegenoverstaand. Hierdoor kunnen ze een maximale hoeveelheid licht opvangen. De bladschijf draagt aan de top een druppelspits, zodoende kan de neerslag die op de bladschijf valt, makkelijk van het blad afdruppen. Tussen de twee bladbasissen van twee tegenoverstaande bladeren bevinden zich kleine driehoekige steunblaadjes. Steunblaadjes zijn typerend voor de walstrofamilie (ook sterbladigen, koffiefamilie of Rubiaceae genoemd). Ze dienen om de jonge knoppen te beschermen. In de oksel van de bladstelen ontwikkelen zich jaarlijks vele witte tot lichtroze bloemen. Deze hebben een aangename jasmijngeur en trekken bijen aan. Deze zorgen voor de bestuiving; in ruil krijgen ze een portie nectar die verborgen zit in de kroonbuis. Nadat de bloem bestoven is, groeit het vruchtbeginsel uit tot een groene vlezige vrucht die bij rijpheid rood verkleurt. In de vrucht bevinden zich doorgaans twee harde stenen. Als men hiervan de harde hoornlaag verwijdert, kan men de typische koffiebonen (=zaden) bekijken. Deze zijn nog omgeven door een zilverachtig vliesje, 'het zilvervliesje'. Deze koffiezaden waarvan het zilvervliesje verwijderd is, worden 'gebrand'. Door het branden van koffie bekomt men het typische koffiearoma.

De herkomst van koffie
Als we over koffie spreken zullen de meeste mensen denken aan Columbia, Brazilië, Mexico, Guatemala of Java. En inderdaad de meeste koffie die je in de winkel kan kopen, wordt gekweekt in deze landen. Anderen zullen Arabië als oorsprongsgebied aanduiden, dit verwijzend naar de naam 'arabica-koffie'. Toch komt de koffieplant in geen van deze landen van nature voor. Hij is van Afrikaanse en Madagascische oorsprong en groeit daar voornamelijk in het tropische regenwoud. De meest gekweekte koffiesoort is Coffea arabica; deze soort komt uit het hooglandregenwoud van Zuidelijk Ethiopië.

Een slokje koffiegeschiedenis
De meest gebruikte koffiesoort is Coffea arabica. Linneaus gaf in het midden van de achttiende eeuw deze naam omdat hij ervan uitging dat koffie in Arabië groeide. In die tijd was koffie enkel gekend via de Arabieren, die een handelsmonopolie op koffie hadden. Dit monopolie werd pas in de 18de eeuw doorbroken door de 'Vereenigde Oostindische Compagnie'. In feite groeit de 'arabicakoffie' enkel in de hoogland regenwouden van Zuid-Ethiopië. Van hieruit werd hij eerst door de arabieren naar de vochtige valleien in Jemen gebracht (vermoelijk reeds in de elfde eeuw na Christus). Later werd de cultuur van deze soort via India, Indonesië en de Europese hoofdsteden verspreid naar de verschillende Europese kolonies in Midden- en Zuid-Amerika. Tenslotte werd de koffiekultuur geïntroduceerd op het Afrikaanse continent. Intussen werden geleidelijk aan andere koffiesoorten ontdekt en beschreven: eerst op de eilanden en langs de kusten van Afrika (tweede helft 18e eeuw, eerste helft 19e eeuw), later in het Afrikaanse binnenland. Deze ontdekkingen lopen parallel met de exploratie van het Afrikaanse continent. Nog steeds worden nieuwe koffiesoorten ontdekt en beschreven. Op dit ogenblik zijn er ca. 100 verschillende botanische soorten koffie gekend, naast deze botanische soorten bestaan er nog talrijke cultuur variëteiten van Coffea arabica. Naast 'arabicakoffie' (met zijn talrijke varieteiten) wordt momenteel enkel nog 'robustakoffie' op grote schaal gekweekt. De wetenschappelijke naam van deze 'robustakoffie' is Coffea canephora. Deze soort komt van nature voor in het Afrikaans tropisch regenwoud, van Senegal tot Uganda. Deze robuste koffiessoort groeit het best in lager gelegen, en dus warme gebieden, terwijl 'arabica' daarentegen beter groeit op grotere hoogte, waar het koeler is . Ze wordt dan ook voornamelijk gekweekt in Centraal- en West-Afrika en in Indonesië. Van de overige koffiesoorten worden sommige lokaal gebruikt.

De Plantentuin en koffieonderzoek
In België is er een traditie van botanisch onderzoek van de Centaal-Afrikaanse Flora. Deze traditie vindt zijn oorsprong in ons koloniaal verleden. De Nationale Plantentuin heeft in dit onderzoek steeds een belangrijke rol gespeeld. Ook de oorsprong van het (botanisch) onderzoek op koffie vindt hier zijn oorsprong. Na de ontdekking van nieuwe koffiesoorten in het binnenland van Afrika, halfweg in de 19e eeuw, ging men al snel inzien dat ook in Congo nieuwe koffiesoorten konden voorkomen. Dit leidde ertoe dat eind negentiende eeuw en begin twintigste eeuw verschillende 'koffiemissies' naar Centraal Afrika vertrokken. Deze hadden de bedoeling om nieuwe koffiesoorten te ontdekken. Zowel mensen geïnteresseerd in de plantenveredeling als mensen met een meer botanisch georiënteerde interesse gingen in het Congobekken opzoek naar nieuwe soorten koffie. De best gekende zendingen zijn deze in opdracht van Lucien Linden, directeur van het bedrijf L'Horticole Coloniale te Brussel en deze van de gebroers Laurent. Linden organiseerde ter voorbereiding van de fameuze internationale tuinbouwtentoonstelling van 1900 in Parijs twee expedities: de eerste naar Frans Congo (o.l.v. G de Brander) en de tweede naar Kongo Vrijstaat (o.l.v. E. Duchesne & E. Luja). E. Luja ontdekte de robustakoffie. Die werd dadelijk in cultuur werd gebracht en verspreid voor de commerciële koffieteelt door Lucien Linden onder de naam 'robusta'. De correcte naam van deze soort is Coffea canephora. Het oorspronkelijk materiaal verzameld door Luja en de gebroeders Laurent bevindt zich nog steeds in het herbarium van de Nationale Plantentuin. Tot op heden blijft de koffie een onderzoeksonderwerp aan de Nationale Plantentuin van België in Meise. Zo werden tijdens een onderzoeksproject op de Centraal- en West-Afrikaanse koffies (een samenwerking met de K.U.Leuven) 5 tot dan toe onbekende soorten beschreven.

Literatuur
Wie graag meer wilt vernemen over verschillende aspecten van de koffie, kan meer informatie vinden in:
Robbrecht, E. (ed.) (1995) Kawa, Koffie ontsluierd : van koffiestruik tot kopje koffie. Nationale Plantentuin van België *

* te koop in de Tuinwinkel of te bestellen via onze website



Voor vragen over een bezoek aan de Plantentuin, contacteer Patrick Bockstael (Tel.: + 32 2 260 09 70).

Plantentuin Meise
Domein van Bouchout
B-1860 Meise