Plantentuin Meise



Het tropisch regenwoud: een beschrijving

  • Waar te zien in de Plantentuin: De regenwoudkassen van het Plantenpaleis zijn de kassen C, D, E, F en G.

Tropisch regenwoud Frans Guiana

Het tropisch regenwoud
Wanneer we tropisch regenwoud zeggen dan denken we onmiddellijk aan een reusachtig oerwoud. Het is er warm en vochtig en het krioelt er van de vreemde dieren en planten. Deels is dit een correct beeld , de biodiversiteit van het tropisch regenwoud is indrukwekkend. Nergens anders komen zoveel verschillende vormen van leven voor. Duizenden, zelfs miljoenen soorten dieren, schimmels en planten vormen het meest ingewikkelde levende netwerk van de ganse planeet. Het tropisch regenwoud wordt volledig gedomineerd door planten. Ze groeien er in alle mogelijke vormen en formaten.

Waar groeit het tropisch regenwoud?
Het merendeel van het tropisch regenwoud vinden we tussen de keerkringen. In een brede gordel tussen de Steenboks- en de Kreeftskeerkring (22°Z en 22°N) heerst een warm en vochtig klimaat. De gemiddelde temperatuur is 27°C en blijft vrij constant doorheen het jaar. De luchtvochtigheid is permanent hoog en kan 's nachts zelfs 100 % bedragen. Er valt een grote hoeveelheid neerslag; gemiddeld 2000 mm per jaar. Onder deze condities kunnen planten elke dag van het jaar groeien, het groeiseizoen wordt nooit onderbroken. In totaal zijn er ongeveer 2000 miljoen hectaren tropisch regenwoud. Het grootste deel, 58%, vinden we in Latijns Amerika, 23 % ligt in Azië en in Afrika ligt 19 %. De grootste aaneengesloten stukken tropisch regenwoud liggen in het Amazone gebied, in de Afrikaanse Congo regio en in zuid-oost Azië. Kleinere stukken vinden we in Australië en Indië. Fossiele gegevens wijzen erop dat het tropisch regenwoud zoals wij het kennen ongeveer 60 tot 100 miljoen jaar geleden ontstond.

Groeit het tropisch regenwoud op vruchtbare grond?
De rijke vegetatie van het tropisch regenwoud groeit niet op bijzonder vruchtbare bodem. Door miljoenen jaren intense verwering bevat de bodem nog weinig voedingsstoffen. In tegenstelling tot bij de wouden van de gematigde streken is geen dikke strooisellaag met organisch materiaal en humus. In het tropisch regenwoud worden gestorven planten en dieren onmiddellijk afgebroken door andere levende wezens en hun voedingsstoffen worden weer opgenomen. De levende wezens van het tropisch regenwoud zelf bevatten wel grote hoeveelheden voedingsstoffen. Deze worden echter permanent hergebruikt. Het tropisch regenwoud is zeer efficient in het recycleren van voedingsstoffen maar groeit op arme bodem.

Het tropisch regenwoud is geen jungle
Vaak denken we bij de term tropisch regenwoud aan een ondoordringbare wirwar van woest groeiende planten . Deze jungle bestaat maar ontwikkelt zich alleen op open plekken in het tropisch regenwoud en langs de randen van wegen en paden er door. Dieper in het woud is de plantengroei veel minder dicht. De eerste westerse ontdekkingsreizigers bewogen zich vooral langs bestaande paden in het regenwoud en drongen niet echt diep door. Zo ontstond het verkeerde beeld van de ondoordringbare jungle.

Hoe ziet het tropisch regenwoud er uit?
Vanuit de lucht gezien is het tropisch regenwoud een aaneengesloten laag van boomkruinen, 30 tot 40 meter hoog. Verspreid boven deze laag steken grote bomen uit. Deze emergente bomen worden 60 tot 80 meter hoog. De kruinen van de emergente bomen zijn open en los. Ze laten nog volop licht door. Onder de emergente bomen groeien de bomen van de kroonlaag. Deze staan meer beschut van de wind en ontwikkelen bredere en dichtere kruinen. De kroonlaag kan uit verschillende deellagen bestaan. Deze regio is zeer rijk aan epifyten en klimmers.
De onderlaag bestaat uit planten die met zeer weinig licht tevreden zijn. Vaak zijn dit bomen met grote bladeren, palmen zijn hier rijk vertegenwoordigd, ook boomvarens komen voor. Een andere groep zijn de zaailingen van de kroonlaag bomen en de emergente bomen. Deze jonge bomen kunnen decennia in de schaduw overleven. Ze ontvangen net genoeg licht om niet te sterven. Op het ogenblik dat er een opening in de kroonlaag komt zullen ze snel beginnen te groeien. Deze opeenvolgende lagen van het tropisch regenwoud zorgen ervoor dat slechts 1 tot 3 % van het zonlicht op de bodem terecht komt. Hier komen dus weinig planten voor. Op de vloer van het tropisch regenwoud vinden we zeer dunne laag van organisch materiaal dat in een hoog tempo wordt afgebroken door schimmels en dieren. Elke vegetatielaag van het tropisch regenwoud kent haar typische bewoners en telt talloze soorten. Een studie in het Amazonegebied vond meer dan 500 soorten bomen (> 25 m) op 1 hectare tropisch regenwoud. In heel België komen slechts enkele tientallen boomsoorten voor.

Hoe zien de bomen van het tropisch regenwoud er uit?
De meest voorkomende plantaardige levensvorm in het tropisch regenwoud is de boom. Deze bomen zien er vrij gelijkaardig uit. Ze hebben slanke stammen met een dunne korst en zeer hard hout. De stammen vertakken pas op grote hoogte, daarom zijn ze ook zeer gegeerd voor de houthandel. De bladeren van de bomen zien er ook uniform uit. Ze zijn langwerpig ovaal en hebben druppelspitsen. Deze zorgen ervoor dat water vlot van het bladoppervlak afloopt. Het valt omlaag onder de vorm van een straal kleine druppeltjes. Jonge bladeren worden niet in een bepaald seizoen gevormd, er is ook geen moment waarop alle bomen hun bladeren afwerpen. De bomen verliezen permanent bladeren en kunnen er ook op elk moment van het jaar nieuwe maken. De jonge bladeren zijn vaak opvallend rood van kleur vanwege de giftige stoffen die er in hoge concentraties in zitten. De bomen van het tropisch regenwoud vormen geen beschermende winterknoppen. Het wortelsysteem van de meeste tropische regenwoudbomen is ook vrij eenvormig. Het bestaat grotendeels uit een oppervlakkige laag van fijne wortels vlak onder het maaiveld. Hierdoor kunnen de bomen mineralen opnemen uit de dunne humuslaag. Er zijn ook verankeringswortels die dieper in de bodem doordringen, zij houden de boom stabiel. Deze wortels zijn aan het oppervlak vaak verstevigd door in de hoogte uit te groeien, zo ontstaan de karakteristieke plankwortels. Sommige soorten ontwikkelen breed uitstaande steltwortels.

De voortplanting van de bomen van het tropisch regenwoud
Bijna alle tropisch regenwoudbomen worden bestoven en verbreid door dieren: ze hebben dus bijna allemaal opvallende bloemen en vruchten. Opmerkelijk is het optreden van cauliflorie (ramiflorie), de bloei en vruchtzetting op de stam zelf (of op dikke takken). Zo kunnen grotere bloemen en vruchten ontstaan die door vleermuizen bestoven en door grotere dieren verbreid worden. Voorbeelden hiervan zijn de cacaoboom (Theobroma cacao) en de kalebasboom (Crescentia cujete). De zaden van de meeste bomen van het tropisch regenwoud hebben een korte levensduur. Ze blijven slechts enkele weken, of in het beste geval enkele maanden, kiemkrachtig. Hierna sterven ze. Dergelijke zaden noemen we recalcitrant. Ongeveer één kwart van alle soorten planten, waaronder talrijke regenwoudbomen, hebben dergelijke zaden. Dit betekent dat we deze soorten nooit als zaadjes kunnen bewaren. Om de bomen van het regenwoud te kunnen beschermen voor de toekomstige generaties zijn grote regenwoud reservaten nodig.

Voor vragen over een bezoek aan de Plantentuin, contacteer Patrick Bockstael (Tel.: + 32 2 260 09 70).

Plantentuin Meise
Domein van Bouchout
B-1860 Meise