Plantentuin Meise



Het tropisch regenwoud: bedreigingen

  • Waar te zien in de Plantentuin: De regenwoudkassen van het Plantenpaleis zijn de kassen C, D, E, F en G.

Op dit ogenblik worden er per minuut ongeveer 15 hectaren tropisch regenwoud vernietigd. Indien we niet oppassen behoren wij tot de laatste groep mensen op deze planeet die ongeschonden tropisch regenwoud hebben gezien. Aan dit tempo schiet er rond 2030 niets meer van over. Niet geïntegreerde landbouw, vaak voor exportproducten, ongecontroleerde houtkap en mijnbouw zijn de voornaamste bedreigingen van het tropisch regenwoud.

Landbouw
De traditionele, kleinschalige, landbouw wordt wel eens aangewezen als één van de grootste vernietigers van het tropisch regenwoud. Oorspronkelijk werden kleine stukken regenwoud afgebrand, de asse van de verbrande bomen leverde de nodige voedingsstoffen voor de gewassen. Na een korte periode van twee tot drie jaar trokken de boeren weer verder. Dit rondtrekkende type van landbouw noemen we zwerflandbouw. De percelen waren vrij klein en bleven niet lang in gebruik. Er kon zich een secundair regenwoud op ontwikkelen en de bodemvruchtbaarheid kon zich herstellen. Tegenwoordig negeert men de traditionele manier en blijven de percelen veel langer in cultuur, de bodemvruchtbaarheid herstelt zich niet meer en er dient steeds meer regenwoud afgebrand te worden.
Voor de industriële landbouw worden reusachtige gebieden ontbost. Hierop worden dan exportgewassen zoals oliepalmen, koffiestruiken of cacaobomen geteeld. Ook worden grote percelen omgezet in weiland voor de veeteelt. Dit vee wordt vooral gefokt voor de westerse consumptie of zelfs voor honden- of kattenvoer. Deze weiden leveren zeer weinig op: nauwelijks 50 kg vlees per hectare per jaar (ter vergelijking, in Noord-Europa, zonder toegevoegd veevoer levert een weiland tot 600 kg vlees per hectare, per jaar).
Na enkele jaren is de bodem volledig uitgeput en kapot getrapt door de hoeven van de dieren. Er ontstaan grote stoffige vlaktes waarop slechts enkele ruwe grassoorten kunnen groeien, het weelderige regenwoud komt hier nooit meer terug.

Houtkap
Een tweede grote vernietiger van het regenwoud is de ongecontroleerde en niet duurzame houtkap. Zelfs bij de selectieve kap waarbij men slechts enkele soorten kapt, wordt de bodemstructuur vernietigd en worden de andere bomen beschadigd. Ook selectieve kap werkt de sluipende vernietiging in de hand.
Bij kaalkap worden alle bomen omgehakt. Waardevolle stammen worden eruit gehaald en de al de rest wordt vermalen tot houtpulp.

Sluipende vernietiging
Een van de meest onopvallende bedreigingen van het regenwoud is de sluipende vernietiging. Door het aanleggen van wegen of van kampen voor de houtkap worden vooraf ontoegankelijke gebieden bereikbaar. Rond deze zones nemen de menselijke activiteiten toe. Verstoring van de bodem, kappen van bomen voor houtvuren, oogsten van vruchten en kruiden en schieten van dieren (bushmeat of bosvlees) voor de voedselconsumptie zijn slechts enkele voorbeelden van deze activiteiten. Alhoewel de bomen van het woud blijven staan, worden in deze gebieden talrijke soorten planten en dieren verdreven of uitgeroeid.

Andere oorzaken
Verschillende andere processen bedreigen het tropisch regenwoud. Mijnbouw en de aanleg van stuwdammen zijn de meest opvallende. Vaak komen de winsten van de mijnbouw niet ten goede van de plaatselijke bevolking. Ook bij de aanleg van stuwdammen worden duizenden hectaren regenwoud vernietigd. Soms zijn deze stuwdammen louter prestigeprojecten, vaak hebben de plaatselijke bewoners niet eens een elektriciteitsnet of apparaten om de geproduceerde stroom te gebruiken.

Is het dan zo erg dat het tropisch regenwoud gekapt wordt?
Op het eerste zicht lijkt het niet zo erg dat het tropisch regenwoud gekapt wordt. Wij, in Europa, hebben ook al onze oerbossen gekapt en we behoren tot de rijkste landen ter wereld. En, kunnen we het tropisch regenwoud niet gewoon opnieuw aanplanten? Dit blijkt echter niet zo eenvoudig te zijn, het is zeer moeilijk om grote stukken regenwoud opnieuw aan te leggen. Daarnaast heeft de vernietiging van het tropisch regenwoud ook verstrekkende negatieve invloeden op de waterhuishouding en het klimaat. De geleden schade herstellen is zeer moeilijk. Beter is het om de schade te voorkomen.

Het regenwoud kan niet opnieuw aangeplant worden
De plantengroei van het tropisch regenwoud beschermt de bodem tegen de veelvuldige en hevige regen. Wanneer de bomen gekapt worden, zal de bodem dichtslaan en minder water opnemen. Hierdoor wordt de waterhuishouding verstoord en kunnen bronnen opdrogen. Bovendien zal er veel meer water wegstromen en grond meesleuren. Deze weggespoelde aarde verstopt irrigatiekanalen, doet rivieren verzanden en kan zo overstromingen veroorzaken. Aan de monding van rivieren kan het meegevoerde slib de paaigebieden van vissoorten verstoren of zelfs koraalriffen doen afsterven.
Alhoewel het tropisch regenwoud uit een zeer weelderige plantengroei bestaat, groeit het vaak op vrij arme bodem. De meeste voedingsstoffen zijn opgeslagen in de planten zelf. Afgevallen bladeren en ander organisch materiaal wordt vrij snel afgebroken en weer opgenomen door de groeiende planten. Er is niet zoveel humus in de bodem. Wanneer het woud gekapt wordt, of afgebrand, zal deze humus snel worden afgebroken en verliest de bodem zijn vruchtbaarheid. Sommige tropische bodems bevatten veel aluminium of ijzeroxides, het zijn de zogenaamde laterietbodems. Onder de invloed van de bakkende zon wordt de grond zo hard als steen en kan er zich geen plantengroei meer op vestigen. Wanneer het tropisch regenwoud op grote schaal gekapt wordt, verandert de aard van de bodem zo dat het bijna onmogelijk is dat er zich een nieuw regenwoud kan ontwikkelen.

Invloed op het klimaat
Het tropisch regenwoud regelt voor een groot deel zijn eigen klimaat. De ontelbare bomen verdampen onvoorstelbare hoeveelheden water. Dit water condenseert in wolken en valt opnieuw als regen omlaag. In het Amazonebekken ontstaat de helft van de regen op deze manier. De plantengroei absorbeert grote hoeveelheden zonlicht en warmte. Wanneer de bomen gekapt worden, zal meer energie teruggestraald worden in de atmosfeer waardoor er lokaal grote temperatuurschommelingen kunnen ontstaan.
Het vernietigen van het regenwoud heeft ook een invloed op het globaal klimaat. Het afbranden, voor de landbouw, zet gigantische hoeveelheden CO2 vrij. CO2 is één van de gassen die een rol spelen in het broeikaseffect. Onder invloed hiervan kan de aarde kan minder warmte terugstralen naar de ruimte. De aarde warmt dus langzaam op. Dit kan ernstige gevolgen hebben voor het klimaat. Grote landbouwgebieden kunnen onbruikbaar worden en er kan meer woestijn ontstaan. Voor de lage landen langs de Noordzee kan het smelten van de poolkappen en het stijgen van de zeespiegel catastrofale gevolgen hebben.

De wereld wordt saaier, leger en armer
De inheemse volkeren van de tropische regenwouden, zowel in Zuid-Amerika, Afrika als Azië, zijn zo goed als volledig afhankelijk van het woud dat hen omringt. Ze gebruiken talrijke planten om hun medicinale eigenschappen, ze hebben landbouwtechnieken ontwikkeld die hun degelijkheid in het regenwoud reeds eeuwen bewijzen. Zij zijn er in geslaagd om in evenwicht met het regenwoud te leven.
Door hun contact met de geïndustrialiseerde wereld verliezen deze inheemse volkeren hun kennis aan een snel tempo, vaak binnen één of twee generaties. Ze schakelen over op westerse gebruiken of ze trekken naar de steden. Op die manier gaat een schat aan informatie over eigenschappen van planten verloren. De wetenschap van de ethnobotanie probeert deze kennis in kaart te brengen en te bewaren. Door het kappen van tropisch regenwoud sterven niet alleen dieren en planten uit, ook menselijke kennis wordt op grote schaal vernietigd, de culturele diversiteit van de wereld wordt aan een snel tempo kleiner.
In het tropisch regenwoud komt ongeveer 50 % van alle soorten levende wezens voor. Veel van deze soorten hebben een zeer beperkt verspreidingsgebied en komen slechts zeer lokaal voor. De vernietiging van grote stukken tropisch regenwoud leidt dan ook onherroepelijk tot het uitroeien van talrijke soorten. We verliezen grote en onvervangbare stukken van de genetische diversiteit van onze planeet. Verschillende planten hebben al krachtige geneesmiddelen of bruikbare producten opgeleverd. Talloze andere zijn echter al uitgestorven voor we ze onderzocht hebben.

Tenslotte is elke levende soort, dier, plant of schimmel, het resultaat van miljoenen jaren evolutie en aanpassingsvermogen. Als mens zijn wij de meest invloedrijke soort op de planeet, we hebben de morele plicht om ervoor te zorgen dat alle levende wezens een kans krijgen om zich verder te blijven ontwikkelen. We zijn het aan de toekomstige generaties verplicht om ervoor te zorgen dat ook zij de biodiversiteit van ongerepte natuur kunnen onderzoeken, gebruiken en ervaren. Indien we het tropisch regenwoud vernietigen, geven we onze kinderen een wereld die leger, saaier en armer is. Als we niets ondernemen, zal dit onafwendbaar zijn, het is echter geen kwestie van kunnen, het is een kwestie van willen. Als we willen redden we het regenwoud.

Voor vragen over een bezoek aan de Plantentuin, contacteer Patrick Bockstael (Tel.: + 32 2 260 09 70).

Plantentuin Meise
Domein van Bouchout
B-1860 Meise